Ruimtelijke ordening is het gehele proces van de verdeling van de ruimte voor verschillende functies. Ruimte is schaars in Nederland. Daarom moet vaak een keuze worden gemaakt in de gewenste functies. Om een keuze te kunnen maken, worden alle ruimtelijk relevante aspecten op een rij gezet en belangen afgewogen. Deze belangenafweging is de ruimtelijke ordening.

Om deze belangenafweging in goede banen te leiden, zijn spelregels afgesproken in Nederland. De spelers van “het spel” de ruimtelijke ordening zijn onder te verdelen in:

• overheid: rijk, provincie, gemeenten en ook Waterschappen;
• private partijen: burgers (particulieren), ontwikkelaars (commercieel en niet com­mercieel waaronder woningbouwverenigingen, scholen, gezondheidsinstellingen en dergelijke);
• gerechtelijke macht: Raad van State, bestuursrechter (Arrondissementsrechtbank).

De regels zijn vastgelegd in wetten en algemene maatregelen van bestuur en hebben betrekking op de vorm van het plan (welke planvormen c.q. instrumenten zijn er en welke compo­nenten moet het plan bevatten) en de procedure van het plan (de totstandkoming en besluitvorming van het plan).

De belangrijkste wetten voor de ruimtelijke ordening, ofwel het ruimtelijk bestuursrecht zijn:

Deze wetten zijn met name op procedures gericht maar gegeven ook aan welke instrumen­ten danwel planvormen er zijn en de daarvoor inhoudelijke vereisten. Deze wetten worden van rijkswege (wetgever) opgesteld en ingevoerd en worden door de bestuurlijke overheden (rijk, provincie en gemeenten) toegepast.

De uitleg van wetten staat in de memorie van toelichting bij de desbetreffende wet maar wordt vooral ook bepaald door de uitspraken die de bestuursrechter en de Raad van State elke dag over de diverse zaken doet: jurisprudentie.

• In de wetten zijn planvormen bepaald die door overheden kunnen of moeten worden gemaakt, zoal bijvoorbeeld:
• Structuurvisies (gemeente, provincie en rijk);
• Bestemmingsplannen (gemeente);
• Inpassingsplannen (provincie en rijk);
• Projectbesluiten (gemeente, provincie en rijk);
• Beleidsregels (gemeente, provincie, rijk) en
• Welstandsnota’s (gemeente).